Havacılık Perspektifinden Teknik İnceleme
1. GİRİŞ: KARAR VERME BİR İRADE MESELESİ DEĞİLDİR
Havacılıkta kazaların önemli bir bölümü, “yanlış karar” etiketiyle açıklanır. Ancak bu ifade bilimsel olarak eksiktir. Pilot, stres altında karar veren bir aktör değil, biyolojik ve bilişsel sınırları olan bir sistemdir. Bu makale, karar vermeyi ahlaki veya mesleki bir yetersizlik olarak değil; nörofizyolojik, bilişsel ve çevresel bir süreç olarak ele alır.
Amaç, pilotun neden bazen bariz şekilde yanlış görünen kararları verdiğini değil; neden başka bir karar veremediğini açıklamaktır.
2. İNSAN BEYNİNDE KARAR VERME MİMARİSİ
2.1 Çift Sistem Gerçeği
Modern psikoloji, karar verme süreçlerini iki ana sistem üzerinden açıklar:
- Sistem 1 (Otomatik / Sezgisel)
- Hızlıdır
- Duygu yüklüdür
- Refleksif çalışır
- Stres altında baskın hale gelir
- Sistem 2 (Analitik / Bilinçli)
- Yavaştır
- Enerji tüketir
- Mantık, prosedür ve hesaplama gerektirir
Uçuş eğitiminde öğretilen ADM, DECIDE ve CRM modellerinin tamamı Sistem 2 varsayımıyla tasarlanmıştır. Ancak acil durumların büyük kısmında Sistem 2 devre dışı kalır.
2.2 Prefrontal Korteksin Kapanması
Stres altında:
- Amygdala aktive olur
- Kortizol ve adrenalin salgılanır
- Prefrontal korteks inhibe edilir
Bu, pilotun:
- Alternatifleri görememesine
- Tünel görüşüne
- Zaman algısının bozulmasına neden olur.
Bu noktada pilot “yanlış düşünmez”; düşünemez.
3. STRESİN BİLİŞSEL ETKİLERİ
3.1 Dikkat Daralması (Attentional Narrowing)
Pilot yalnızca en belirgin uyaranlara odaklanır:
- İrtifa kaybı
- Hız göstergesi
- Pist ışıkları
Bu sırada:
- Yakıt durumu
- Alternatif meydanlar
- Prosedürel sınırlar bilişsel olarak görünmez hale gelir.
3.2 Zaman Algısının Çökmesi
Stres altında pilot:
- Dakikaları saniye gibi algılar
- Acele karar verme eğilimi gösterir
- “Hemen bitirmeliyim” hissine kapılır
Bu durum özellikle yaklaşma ve go-around kararlarında ölümcüldür.
4. PLAN CONTINUATION ERROR (DEVAM ETME HATASI)
4.1 Mekanizma
Plan continuation error, pilotun:
- Mevcut planın artık geçerli olmadığını bilmesine rağmen
- Alternatif plana geçememesi
olarak tanımlanır.
Bu hata:
- Bilgi eksikliğinden değil
- Bilişsel kilitlenmeden kaynaklanır.
4.2 Sunk Cost Etkisi
Uçuş süresi uzadıkça:
- Harcanan zaman
- Harcanan yakıt
- Harcanan zihinsel yatırım
artar.
Beyin, bu kaybı telafi etmek ister ve rasyonel olmayan şekilde devam etmeyi seçer.
5. OVERCONFIDENCE VE RİSK ALGISI
Araştırmalar şunu gösterir:
- Kazaya karışan pilotlar, genellikle kendilerini ortalamanın üzerinde görür
- Riskleri olduğundan düşük algılar
Bu, eğitimle tamamen ortadan kaldırılamaz çünkü:
- Özgüven, stres altında savunma mekanizmasıdır
- Beyin, korkuyu bastırmak için riski küçültür
6. SPATIAL DISORIENTATION VE KARAR ÇÖKÜŞÜ
6.1 Vestibüler Sistem Yanılsamaları
IMC veya gece uçuşlarında:
- İç kulak, yanlış bilgi üretir
- Görsel referans yoksa beyin bu bilgiye inanır
Sonuç:
- Pilot doğru aleti görür
- Ama yanlış manevrayı yapar
Bu, bilgi hatası değil; algı hatasıdır.
6.2 Stresin Etkisi
Stres:
- Alet taramasını bozar
- Cross-check’i daraltır
- Yanlış algıyı güçlendirir
7. CRM VE ADM NEDEN HER ZAMAN İŞE YARAMAZ?
7.1 Teorik Varsayım Hatası
CRM şunları varsayar:
- Zaman var
- İletişim mümkün
- Duygular kontrol altında
Gerçeklik:
- Stres altında bu üçü de yoktur
7.2 Otomatikleşmemiş Prosedürler
Eğer bir karar:
- Refleks haline gelmemişse
- Önceden zihinsel olarak prova edilmemişse
stres altında erişilemez.
8. UZMAN PİLOTLAR NEDEN DAHA AZ HATA YAPAR?
8.1 Recognition-Primed Decision Making
Uzman pilot:
- Seçenek üretmez
- Durumu tanır
- Önceden yaşanmış bir şablonu uygular
Bu, hızlı değil; önceden hazırlanmış bir süreçtir.
8.2 Önceden Verilmiş Kararlar
“Eğer X olursa Y yaparım” yaklaşımı:
- Bilişsel yükü azaltır
- Stres altında karar ihtiyacını ortadan kaldırır
9. TASARIM, OTOMASYON VE KARAR HATALARI
9.1 İnsan–Makine Arayüzü
Pilotlar:
- Sayı değil
- Anlam ister
Kötü tasarım:
- Bilişsel yükü artırır
- Stres altında hatayı hızlandırır
9.2 Otomasyon Tuzağı
Aşırı güven:
- Durumsal farkındalığı düşürür
- Manuel müdahaleyi geciktirir
10. SONUÇ: SERT AMA GERÇEK
Şu gerçeği net yazmak gerekir:
Pilotlar kazaya karar vermez.
Kazalar:
- Biyolojik sınırların
- Bilişsel kilitlenmenin
- Stresin
kaçınılmaz sonucudur.
Eğitim, bu sınırları kaldırmaz.
Ama şunu yapabilir:
- Kararı uçuş öncesine taşır
- Refleksleri önceden oluşturur
- İnsanı değil, sistemi korur
Bu yüzden havacılıkta gerçek güvenlik:
Daha iyi pilot olmak değil, Daha az karar vermek zorunda kalmaktır.