Giriş
Runway Excursion (RE), günümüz ticari havacılığında en sık karşılaşılan kaza kategorisi olmaya devam etmektedir. ICAO, EASA ve FAA verilerine göre pistten çıkma olayları; iniş, kalkış ve özellikle Rejected Takeoff (RTO) safhalarında meydana gelmekte ve önemli oranda gövde kaybı (hull loss) ile sonuçlanmaktadır.
Bu makale, runway excursion riskini yalnızca pilotaj hataları üzerinden değil; uçak tasarım felsefesi, otomasyon seviyesi, prosedürler, insan faktörleri ve çevresel koşulların etkileşimi çerçevesinde ele almakta ve Airbus ile Boeing uçakları arasındaki temel farkları teknik düzeyde karşılaştırmaktadır.
1. Runway Excursion’un Tanımı ve Türleri
Runway Excursion; bir hava aracının kalkış veya iniş sırasında pistin boyuna (overrun) veya yanal (veer-off) sınırlarını aşması olarak tanımlanır.
1.1. Overrun (Boyuna Pistten Çıkma)
Uçağın pist sonunu geçmesi durumudur.
En sık nedenler:
- Geç veya uzun touchdown
- Hatalı enerji yönetimi
- Yetersiz frenleme (düşük μ katsayısı)
- Yanlış performans hesaplamaları
- Tailwind ile iniş
İstatistiksel olarak overrun olaylarının yaklaşık %75’i iniş, %25’i kalkış/RTO safhasında meydana gelir.
1.2. Veer-off (Yanal Pistten Çıkma)
Uçağın pist merkez hattından saparak yan yüzeylere çıkmasıdır.
Genellikle:
- Asimetrik frenleme veya itki
- Şiddetli crosswind/gust
- Yanlış de-crab tekniği
- Islak/kontamine pist
2. Kalkış ve İniş Safhasında Risk Senaryoları
2.1. Kalkış – Rejected Takeoff (RTO)
RTO, özellikle V1 civarında verilen kararlar nedeniyle en kritik safhalardan biridir.
Veriler, RTO’ların yaklaşık %25’inin overrun ile sonuçlandığını göstermektedir.
2.2. İniş Safhası
İnişte RE’ye yol açan başlıca senaryolar:
- Stabil olmayan yaklaşmanın devam ettirilmesi
- Bounce sonrası geç touchdown
- Aquaplaning nedeniyle yanal kontrol kaybı
3. Airbus – Boeing Tasarım Felsefesi Karşılaştırması
3.1. Fly-by-Wire (FBW) Yaklaşımı
Airbus felsefesi, “pilot hata yapabilir, sistem korumalı olmalıdır” yaklaşımına dayanır.
Boeing felsefesi ise “pilot nihai otoritedir” prensibini benimser.
| Alan | Airbus (Normal Law) | Boeing |
|---|---|---|
| Pitch/Roll | Zarf koruması, bank & AoA limitleri | Pilot input’una doğrudan yanıt |
| Flare Kontrolü | Aşırı pitch filtrelenir | Over-rotation mümkün |
| Yüksek Hız | Otomatik koruma | Pilot müdahalesine bağlı |
RE etkisi:
Airbus FBW, aşırı flare ve kontrol kaybını sınırlandırarak özellikle overrun ve veer-off riskini azaltır.
Boeing’de ise sonuç, doğrudan pilot becerisine bağlıdır.
4. Frenleme, Spoiler ve Thrust Reverser Mantığı
4.1. Autobrake
- Airbus: Daha agresif, otomatik ve erken etkinleşme
- Boeing: Daha konservatif, pilot müdahalesine açık
4.2. Spoiler / Lift Dump
- Airbus: Phased Lift Dumping sayesinde erken ground spoiler
- Boeing: Manuel speedbrake ihtiyacı (RTO’da kritik)
Boeing’de RTO sırasında speedbrake’in unutulması, durma mesafesini %15–20 artırabilir.
4.3. Thrust Reverser
- Airbus’ta TR seçimi “durma kararı” felsefesini temsil eder
- Boeing’de TR, rutin yavaşlatma aracı olarak daha yaygın kullanılır
Her iki tipte de asimetrik TR, veer-off riskini ciddi şekilde artırır.
5. Prosedürler ve SOP Etkisi
Stabilized Approach
RE olaylarının %35–40’ı, stabil olmayan yaklaşmanın devam ettirilmesiyle ilişkilidir.
Airbus SOP’leri genellikle daha katı, Boeing SOP’leri ise daha esnektir.
Ancak esneklik, gecikmiş Go-Around kararlarında riske dönüşebilir.
6. Pilotaj Hataları ve İnsan Faktörleri
RE olaylarının %50’den fazlası insan faktörüyle ilişkilidir.
Başlıca hatalar:
- Enerji yönetimi
- Yanlış flare / uzun iniş
- CRM eksiklikleri
- PM çağrılarına uyulmaması
Özellikle “landing fixation” (inişi kurtarma ısrarı), hem Airbus hem Boeing için kritik risk faktörüdür.
7. Hava Durumu ve Çevresel Faktörler
- Islak/karlı pistlerde μ katsayısı ciddi şekilde düşer
- Her 10 kt tailwind, durma mesafesini yaklaşık %20 artırır
- Crosswind + gust, veer-off olaylarının yaklaşık %25’inden sorumludur
RCAM
Runway Condition Assessment Matrix, doğru LDR hesaplamasının temelidir.
Yanlış RCC girişi, sahte güvenlik algısı yaratır.
8. Gerçek Olaylardan Çıkarımlar
Boeing 737 Olayları
- Daha fazla manuel handling ve sistem yönetimi hatası
- Narrow main gear tasarımı nedeniyle ıslak pistte daha hassas yapı
Airbus Olayları
- Daha çok hava durumu ve prosedürel ihlal kaynaklı
- FBW sayesinde kontrol kaybı daha sınırlı
Ortak payda:
Unstabilized approach + geç karar = runway excursion.
9. Önleyici Tedbirler ve Emniyet Önerileri
Pilot Eğitimi
- Airbus: Automation dependency farkındalığı
- Boeing: Manual energy management ve RTO drill’leri
SOP Geliştirmeleri
- 500 ft altında zorunlu Go-Around
- EFB performans hesaplamalarının mandatory kullanımı
Teknoloji
- RAAS
- Gerçek zamanlı EFB LDR hesaplamaları
- Elektrikli braking sistemleri
10. Sonuç
Runway excursion, tek bir hatanın değil, sistem–insan–çevre etkileşiminin ürünüdür.
- Airbus, koruyucu otomasyon ile hatayı filtreler
- Boeing, pilot yetkinliğine daha fazla alan tanır
En güvenli yaklaşım;
Airbus’ın otomasyon disiplinini, Boeing’in pilot farkındalığıyla dengeleyen operasyonel kültürdür.
Bu denge sağlandığında, runway excursion riski anlamlı biçimde azaltılabilir.